ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 9، آذر 1404 ، شماره پی در پی 115

بررسی نقشهای ششگانه زبان در منظومه خسرو و شیرین نظامی برمبنای نظریه رومن یاکوبسن

صفحه (1 - 18)
مجتبی بزی ، حیدرعلی دهمرده (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : خرداد 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : شهریور 1404

چکیده

زمینه و هدف: نظامی شاعر بلند آوازه ادب فارسی که سردمدار ادب غنایی و شعر عاشقانه محسوب میشود. شعر نظامی هم از نظر صورت و هم از نظر معنا در اوج هنر شعریست. او همواره در پی انتخاب بهترین سخن میباشد. سخن نیکو در قالب واژهها و تعبیرات زیبا. در منظومه گرانقدر خود -خسرو و شیرین- طبع آزمایی کرده و اثری سرشار از مضامین هنری را خلق کرده است که مفهوم عشق کانون اصلی آن میباشد، این سروده بینظیر بدان جهت که در قالب داستان سروده شده و با شخصیتهای مختلف داستانی گره خورده است و همچنین بهره گیری زیاد شاعر از عنصر گفتگو در آن بیانگر تسلط نظامی بر زبان و ویژگیهای ارتباطی میباشد که بر اساس نظریه نقشهای ششگانه زبان یاکوبسن مورد بررسی و واکاوی قرار گرفته است.

روش‌ها: این پژوهش از نوع توصیفی – تحلیلی میباشد که به روش کیفی و با استفاده از تحلیل محتوای متن ادبی انجام شده است.

یافته ها: نظامی در هنریترین اثر خود؛ یعنی خسرو و شیرین که هسته داستانی آن سرچشمه بسیاری از شعر بوده است از این عناصر و کارکردهای زبانی به خوبی بهره جسته و هرکدام را متناسب با کلام شخصیتهای داستان خود و به تناسب نقش آن شخصیت به کار گرفته است که در نقش ترغیبی که کارکرد اصلی زبان میباشد بیشترین استفاده را داشته است و پس از آن نقشهای فرعی: عاطفی، همدلی، ادبی، فرازبانی و ارجاعی به ترتیب قرار گرفتند.

نتیجه گیری: نتایج تحقیق نشان میدهد که نظامی نسبت به استفاده از نقشهای زبان آگاهی داشته و به تناسب هر شخصیت به کلامش و آن شخصیت داستانی نقش زبانی اعطا کرده است و به آن‌ها در هر نقش اولویتی داده است. به عنوان مثال شیرین را بیشترین ترغیب و خسرو را بالاترین همدلی در نظر گرفته است.

کلمات کلیدی
نظامی , خسرو و شیرین , یاکوبسن , نقشهای ششگانه , ادب غنایی.